Prawidłowa geometria zębów piły taśmowej ma bezpośredni wpływ na przebieg cięcia, jakość powierzchni, obciążenie maszyny oraz trwałość samej taśmy. Jednym z jej istotnych elementów jest rozwieranie zębów, nazywane również szrankowaniem.
Na czym dokładnie polega rozwieranie piły taśmowej? Dlaczego zęby są odchylane na boki? Czy szrank stosuje się zarówno w piłach do drewna, jak i do metalu? Poniżej wyjaśniamy podstawowe zagadnienia związane z rozwieraniem uzębienia.
Rozwieranie, czyli szrankowanie zębów piły taśmowej, polega na odpowiednim odchyleniu części zębów w lewo i w prawo względem płaszczyzny korpusu taśmy.
Dzięki temu końcówki zębów pracują na większej szerokości niż sama grubość taśmy.
W efekcie podczas cięcia powstaje szczelina, czyli rzaz, szersza od korpusu piły. Pozwala to taśmie swobodnie przechodzić przez przecinany materiał bez nadmiernego tarcia jej bocznych powierzchni.
Gdyby wszystkie zęby znajdowały się dokładnie w jednej płaszczyźnie z korpusem piły, szerokość wykonywanego rzazu byłaby bardzo zbliżona do grubości samej taśmy.
Korpus piły pracowałby wtedy bez odpowiedniego luzu w materiale, co mogłoby powodować:
Rozwieranie zębów pozwala więc utworzyć odpowiednio szeroką drogę dla korpusu piły.
Nie.
Szrank określa boczne wychylenie zęba względem korpusu piły.
Rzaz to natomiast całkowita szerokość szczeliny powstającej w materiale podczas cięcia.
Na szerokość rzazu wpływa zarówno grubość korpusu piły, jak i stopień rozwarcia zębów.
W dużym uproszczeniu można przyjąć:
szerokość rzazu = grubość taśmy + wychylenie zębów w lewo + wychylenie zębów w prawo
Rzeczywista szerokość rzazu zależy jednak również od konstrukcji uzębienia, warunków pracy i zachowania piły podczas cięcia.
Zębów nie odgina się wszystkich w jednym kierunku. Stosowane są określone sekwencje rozwierania.
Jednym z podstawowych układów jest:
lewy – prawy – prosty
Pierwszy ząb jest odchylony w jedną stronę, drugi w przeciwną, a kolejny pozostaje w płaszczyźnie taśmy. Następnie sekwencja się powtarza.
Spotykane są jednak również inne układy, między innymi:
Rodzaj zastosowanego szranku zależy od konstrukcji piły i jej przeznaczenia.
Nie.
W zależności od rodzaju uzębienia część zębów może pozostać prosta.
W klasycznym układzie lewy–prawy–prosty dwa zęby wyznaczają boczne granice rzazu, natomiast ząb prosty pracuje w jego środkowej części.
Nie należy więc zakładać, że ząb, który nie jest wychylony na bok, nie bierze udziału w skrawaniu.
Tak.
Rozwieranie jest bardzo ważnym elementem geometrii wielu pił taśmowych do drewna. Odpowiednia szerokość rzazu umożliwia przejście korpusu piły przez materiał oraz pomaga w utrzymaniu prawidłowych warunków cięcia.
W przypadku drewna znaczenie mają między innymi:
Dlatego nie istnieje jedna wartość szranku odpowiednia dla wszystkich pił i wszystkich rodzajów drewna.
Tak.
Szrank występuje również w piłach taśmowych przeznaczonych do cięcia metalu.
Jego podstawowa funkcja pozostaje taka sama: zęby wykonują rzaz szerszy od korpusu taśmy, zapewniając jej odpowiedni luz podczas przechodzenia przez materiał.
W piłach do metalu często stosowane są bardziej rozbudowane sekwencje uzębienia. Można spotkać między innymi szrank:
Geometria szranku może współpracować ze zmienną podziałką zębów, na przykład 4/6 TPI, 6/10 TPI czy 8/12 TPI, aby odpowiednio rozłożyć obciążenia i ograniczyć drgania podczas cięcia.
Nie.
Zarówno zbyt mały, jak i zbyt duży szrank może powodować problemy.
Zbyt małe rozwarcie zębów powoduje powstawanie wąskiego rzazu. Korpus piły ma wtedy mniej miejsca i może intensywniej ocierać o przecinany materiał.
Może to prowadzić do:
Zbyt duże rozwieranie powoduje wykonanie niepotrzebnie szerokiego rzazu.
Piła musi usunąć większą ilość materiału, co może oznaczać:
Szczególnie w przypadku przecierania drewna szerokość rzazu ma również znaczenie ekonomiczne – każda dodatkowa ilość materiału usunięta przez piłę zmniejsza uzysk gotowego produktu.
Prawidłowe rozwieranie powinno zapewniać możliwie równomierną pracę zębów po obu stronach piły.
Jeżeli zęby po jednej stronie są wychylone bardziej niż po drugiej, geometria rzazu przestaje być symetryczna.
Może to być jedną z przyczyn tendencji piły do schodzenia z prawidłowego toru cięcia.
Należy jednak pamiętać, że ściąganie piły w bok może mieć również inne przyczyny, takie jak:
Dlatego stan szranku jest jednym z elementów diagnostyki, a nie jedynym parametrem decydującym o prostoliniowości cięcia.
Nie zawsze.
Bardzo ważna jest również powtarzalność rozwierania kolejnych zębów.
Jeżeli jeden ząb jest wychylony bardzo mocno, kolejny słabo, a następny ponownie mocno, średnia wartość może wyglądać prawidłowo, mimo że poszczególne zęby nie pracują równomiernie.
Nierównomierny szrank może wpływać na:
Dlatego prawidłowo wykonane rozwieranie oznacza nie tylko uzyskanie określonej wartości, ale również jej odpowiednią powtarzalność.
Wielkość szranku określa się na podstawie bocznego wychylenia zęba względem płaszczyzny korpusu piły.
Nie chodzi więc przede wszystkim o kąt odgięcia zęba, lecz o to, jak daleko jego część robocza wystaje poza powierzchnię taśmy.
Do kontroli stosowane są odpowiednie mierniki pozwalające porównywać położenie kolejnych zębów i sprawdzać równomierność rozwierania.
Dokładność pomiaru ma duże znaczenie, ponieważ mówimy o niewielkich wartościach, a nawet stosunkowo małe różnice między kolejnymi zębami mogą wpływać na zachowanie piły podczas pracy.
Do rozwierania zębów stosuje się urządzenia nazywane rozwierakami lub szrankownikami.
W zależności od zastosowania i skali produkcji mogą to być urządzenia:
Ich zadaniem jest kontrolowane odchylenie określonych zębów zgodnie z przewidzianą sekwencją oraz uzyskanie możliwie powtarzalnego szranku.
Nie.
Ostrzenie ma za zadanie odtworzyć odpowiednią geometrię krawędzi skrawającej zęba.
Rozwieranie odpowiada za jego właściwe położenie w kierunku bocznym.
Oba parametry są jednak ze sobą powiązane. W trakcie eksploatacji i kolejnych regeneracji zmienia się geometria uzębienia, dlatego stan szranku powinien być kontrolowany wraz ze stanem ostrza.
Dobrze naostrzona piła z nieprawidłowym lub nierównym rozwieraniem nadal może pracować niewłaściwie.
Szrank i przestrzeń pomiędzy zębami pełnią różne, ale współpracujące ze sobą funkcje.
Wrąb między zębami odpowiada przede wszystkim za przejęcie i transport materiału powstającego podczas skrawania.
Szrank odpowiada za utworzenie rzazu odpowiedniej szerokości.
Dlatego nie można rozpatrywać rozwierania całkowicie niezależnie od podziałki zębów, wielkości wrębów oraz długości drogi piły w materiale.
Przy dużych przekrojach lub materiałach powodujących powstawanie dużej ilości trocin sama zmiana szranku nie zastąpi prawidłowo dobranej geometrii uzębienia.
Nie istnieje jedna uniwersalna wartość odpowiednia dla każdej piły.
Dobór szranku powinien uwzględniać między innymi:
Dlatego wartości zalecanej dla jednej konstrukcji piły nie powinno się automatycznie przenosić na inną taśmę tylko dlatego, że ma podobne wymiary.
Rozwieranie zębów jest jednym z elementów decydujących o tym, w jaki sposób piła porusza się w materiale.
Prawidłowy szrank pomaga zapewnić odpowiednią szerokość rzazu, ograniczyć tarcie korpusu taśmy i utrzymać stabilne warunki pracy.
Nie działa jednak samodzielnie.
Na efekt cięcia jednocześnie wpływają geometria zębów, ich podziałka, wielkość wrębów, napięcie taśmy, prędkość, posuw, prowadzenie piły oraz właściwości przecinanego materiału.
Dlatego przy diagnozowaniu problemów z cięciem warto analizować piłę jako cały układ, a nie skupiać się wyłącznie na jednym parametrze.
Opracowanie merytoryczne: zespół Koronet Sp. z o.o.
Ostatnia aktualizacja: 25 sierpnia 2026 r.
Wyłączny dystrybutor na rynek polski
